Inleiding
Onweer is geweldig voor een weer- of natuurliefhebber. Met ontzag kijken we naar
de ontladingen, genieten van de dreunen, de imposante wolkenpartijen en
bijkomende verschijnselen als hagel, windstoten en windhozen zorgen voor
onrustige momenten waarin 'we' alles willen registreren. Een aankondiging van
'kans op onweer' in het weerbericht is altijd hoopvol, jammer dat de meeste
onweersbuien altijd voorbij trekken…..
Mocht er toch onweer komen, dan biedt de hier geboden informatie enig houvast om
nog beter naar het spektakel te kijken. De oplettende waarnemer ziet, en geniet,
immers meer.
Waarschuwing!
Onweer blijft altijd een zeer gevaarlijk verschijnsel. Hou er rekening mee dat
niet iedereen het zo fantastisch vindt, maar zorg ook voor je eigen veiligheid!
Waar MOET je op letten.
Als uw haar rechtop gaat staan, kan dat betekenen dat u zich binnen het
gebied van de positieve lading onder de wolk bevindt en dat er een blikseminslag
op komst is. Als dit gebeurt kruip dan nooit op handen en voeten op de
grond vanwege het stappotentiaalverschil maar raak een zo klein
mogelijk oppervlak aan door uw voeten samen te voegen in gehurkte
houding en met uw handen de grond niet aan te raken (best legt u ze
op uw hoofd) en houd uw hoofd
naar beneden. Dit wordt de veiligheidshouding genoemd (zie afbeelding) Ga niet helemaal op de grond liggen want dit zal het contact
verbeteren tussen u en eventuele ladingen die door vochtige grond geleid kunnen
worden. Een sissend geluid wijst op onmiddellijk bliksemgevaar, neem ook
dan snel de veiligheidshouding aan.
Veiligheidshouding
Ga nooit open en bloot in het vrije veld staan kijken of fotograferen, een
inslag van de bliksem is maar zo gebeurd. Zoek GEEN
dekking onder een alleenstaande boom (of klein groepje bomen), daar kan de
bliksem ook inslaan. Een waarnemingsplek thuis, achter glas, is toch ook veel
meer comfortabel? Dan kan je ook goed eventuele waarnemingsapparatuur en
meetinstrumenten in de gaten houden.
Ontstaan
Onweer is een ingewikkeld fenomeen. Onweer ontstaat in zijn algemeenheid wanneer
lucht met grote snelheid omhoog wordt getransporteerd, door een front of door
sterke opwarming van de lucht. Daarbij ontstaat statische eletriciteit,
ondermeer doordat in de wolk ijs en waterdeeltjes ontstaan. Deze deeltjes zijn
negatief, danwel positief geladen. De ijs- en waterdeeltjes zitten allen min of
meer bij elkaar in de totale bui. Als de spanning tussen deze twee gedeelten van
de wolk, of de spanning tussen de wolk of aarde,te groot word, zal deze spanning
vereffend moeten worden, je ziet dat in de vorm van een bliksem. De bliksem is
zeer heet, en de lucht op deze plaats zal hierdoor zeer snel uitzetten. Er
ontstaat daardoor een drukgolf, die hoorbaar is: de donder.
Frontaal onweer
De grote geforceerde optilling van lucht die nodig is voor het ontstaan van
grote cumulonimbuswolken komt regelmatig voor bij een front. Een front is de
scheiding tussen twee verschillende luchtsoorten, in de regel een koude en een
warme luchtsoort. Met name de koufronten kunnen onweer veroorzaken.
Als koude lucht warme lucht ontmoet zal deze lucht, die nu eenmaal iets zwaarder
is vanwege de lagere temperatuur, als een wig onder de warme lucht schuiven. De
warme lucht wordt snel omhoog getransporteerd, kan condenseren en er ontstaan in
sommige gevallen stevige buienwolken. Deze buien zijn dan gegroepeerd langs de
totale frontlijn, die vele honderden kilometers lang kan zijn. Het is
daarentegen vaak een relatief smalle lijn van ca. 50 km. breed die soms erg snel
kan passeren. Soms wel met snelheden van 70 km/uur. In een uurtje tijd kan dus
het gehele koufront, met heftige regen, en onweer, passeren.
Het verloop van frontaal onweer gaat ongeveer als volgt:
De wat vlagerige zuidenwind trekt aan, de luchtdruk zakt verder weg, en zeker in
de zomer kan de temperatuur vlak voor het front -door de zuidenwind- nog flink
stijgen. Het kan dan ook wat benauwd of broeierig aanvoelen. Soms zijn er eerder
op de dag al wat kleine stapelwolkjes met 'kanteelachtige uitstulpingen'
verschenen, de zogenaamde 'altocumulus castelanus', of wat warrige schapenwolken
'altocumulus floccus'. Vrij snel nadert ineens vanuit het zuidwesten een donkere
lucht, soms met een imposante rolwolk.
Precies achter de rolwolk, of de eerste donkere wolkenband, kan het gaan
plenzen. Zomers kan het zeer intensief bliksemen. In de winter blijft het vaak
beperkt tot een enkele spontane klap. De regen valt met bakken uit de lucht,
zware windstoten kunnen voorkomen alsook hagel. De luchtdruk kan raar
schommelen, naar boven en naar beneden. Op een barogram (verloop van de
luchtdruk in de tijd) wordt dat zichtbaar als een lijn met een hobbel erin. Men
noemt dat een 'onweersneus'.
Vrij snel, na een uur, is de temperatuur gedaald, de lucht is wat droger
geworden en het kan zelfs opklaren, als zachtjes de donder nog naroffelt in het
oosten. We tappen de neerslag af en gaan aan het werk om deze situatie weer eens
haarfijn op te tekenen in onze waarnemingsformulieren. Altijd een mooi moment.
Zomers onweer
Deze benaming is wat onvolledig. Bedoeld wordt een meer geďsoleerde bui die
ontstaat door plaatselijke verwarming van de -wat onstabiele- lucht. Dat komt
vaak voor in de zomer omdat dan de opwarming van de aarde het sterkst is. Boven
zee (en aan de kustlijn) kan dit type onweersbui juist in de herfst optreden als
het zeewater nog warm is en de lucht al aan het afkoelen is.
Er is dus geen sprake van een frontale zone, hoewel sommige buien van dit
kaliber kunnen uitgroeien tot zulke geweldige complexen dat de luchtdruk fors
daalt en er een minidepressie ontstaat waarin frontale elementen zijn terug te
vinden. Van belang is dat er onstabiele lucht is, lucht snel afkoelt met
toenemende hoogte (bijvoorbeeld meer dan 1 graad per 100 meter). Als het
aardoppervlak wordt verwarmd zal de lucht erboven opstijgen en afkoelen.
Als de lucht onstabiel is zal de bel warme lucht echter kilometers hoop kunnen
opstijgen en zo een buienwolk kunnen vormen. Vaak is de lucht'voorwaardelijk'
onstabiel. Het gaat goed tot een bepaalde temperatuur, als de lucht een bepaalde
temperatuur behaald zal die ineens ver gaan opstijgen. Dat is zomers vaak het
geval. Zeker als de lucht dan veel vocht bevat. De omvang van dergelijke buien
is zeer divers, soms maar 5 kilometer in doorsnede, soms complexen van 100
kilometer…
De verwachting waar deze dan vallen en wanneer is dan ook erg moeilijk.
Verloop van een zomerse
onweersbui, een voorbeeld.
Een warme zomerweek. De afgelopen dagen liep de temperatuur steeds verder op.
Eerst 22, daarna 25 en nu al bijna 30 graden. De wind is wat zuidelijk, soms
zuidoost. Het is wat vochtiger geworden en de luchtdruk kan soms ronduit laag
zijn (1010 of minder). Ook deze dag lijkt erg mooi te worden, de zon schijnt en
de temperatuur loopt snel op.
Maar dan, het is 1500 uur in de middag en langzaam smeert de lucht dicht met
hoge bewolking waarin de zon waziger wordt. De lucht is wat gelig/grijs. De wind
laat de grote onweersbuien die boven Frankrijk zijn ontstaan onze kant opkomen
en we zien als eerste de top van de bui deze kant opdrijven. Na een uur hoor je
het rommelen, dat langzaam dichterbij komt.
Het wordt aardedonker, overdag, en het gaat plenzen…., de wind valt meestal mee,
maar er kunnen wel zeer grote hagelstenen tot 5 cm doorsnede vallen. De
temperatuur gaat langzaam wat naar beneden, maar echt koud wordt het niet
direct. Het kan uren achtereen fel bliksemen, soms wat minder, soms wat meer.
Vaak zijn er in de bui echte 'onweershaarden' waar veel bliksems uit komen, en
die langzaam met de wind verder trekken. Tot in de nacht rommelt het, de bui
regent langzaam uit, er zijn vele tientallen milimeters regen gevallen en de
volgende morgen start wat nevelig, maar de dag kan weer net zo warm worden. En
er kan weer onweer voorkomen in de middag of avond. In sommige gevallen kan een
dergelijk verloop zich wel gedurende tien dagen achtereen herhalen! Spektakel
natuurlijk, en veel werk voor de weeramateur. Maar ook wel vervelend omdat
hierbij veel schade kan optreden ten gevolge van de hevige regenval,
modderstromen, hagel, misoogsten etc.
Waar moet je op letten?
Soorten bliksem
Het onweert; met andere woorden, we zien een bliksem en horen de donder. De
bliksem kan echter zeer veel vormen aannemen. Hieronder een overzichtje van wat
bekend is, en zo mogelijk geďllustreerd met een foto of tekening.
Weerlicht
Je ziet geen bliksem, hoog in de wolken, of in de verte onweert het en je ziet
alleen de lucht 'oplichten'. Pas als je de donder ervan hoort mag je het ook
daadwerkelijk op jouw waarnemingsplaats noteren als 'onweer'. Sommige
onweerswolken produceren vrijwel alleen maar weerlicht, meestal in de zomer. In
de winter daarentegen zijn de ontladingen vaak sterk wolk-aarde gericht, en vaak
ook zeer krachtig.
Lijnbliksem
De bekende vorm, die ieder kind kan uittekenen; een lange straal van wolk naar
de aarde (vaak naar een uitstekende boom, kerktoren of gebouw), soms gevorkt.
Vaak licht de bliksem een paar keer op, meerdere ontladingen gaan door het
zogenaamde ontladingskanaal -dat je dus ziet- van aarde naar wolk of vice versa.
Deze bliksems komen ook voor tussen wolken onderling.
De kleur van deze ontladingen zegt vaak
veel over de plaatselijke samenstelling van de lucht; Wit: droge lucht, weinig
regen Gelig/groenig; zware regen en/of hagel nabij Rood/roze: veel stof en vocht
in de atmosfeer, wees beducht op eventuele windstoten, ook vaak veel regen
nabij. Vuurpijlbliksem Vanaf de aarde gaat relatief heel langzaam een bliksem
naar de wolk omhoog, dat duurt soms wel een seconde of meer. Het lijkt alsof een
vuurpijl wordt afgeschoten. Wordt erg weinig waargenomen of gemeld.
Parelsnoerbliksem
Een 'gewone' gevorkte lijnbliksem die in stukjes uiteenvalt. Soms is het gewoon
een optisch bedrog als een heel sterke bliksem nagloeit in onze ogen en je
'vlekjes ziet'. Ze bestaan echter zeker. Als de stukjes uiteenvallen lijkt het
op een parelsnoer. Een parelsnoerbliksem wordt vaak gevolgd door meerdere
parelsnoerbliksems, soms via het zelfde 'kanaal', en de vorm van de bliksems
lijkt soms zeer sterk op elkaar. Deze bliksems komen voor bij zware
onweerscomplexen. Opmerkelijk is dat de donder ook wat 'gebrokkeld' door komt.
Bolbliksem
Het grote mysterie van de weerkunde. Vaak waargenomen, geschilderd en getekend.
Goede foto's zijn er echter niet. Een bolbliksem ziet er uit als een gloeiende
bol ter grote van een flinke voetbal die op telefoondraden, electricteits-masten
en daken kan 'dansen' en soms spontaan door een raam of muur, of schoorsteen een
huis kan binnen dringen en uiteen kan ploffen. Met veel schade.
EEen dergelijke bliksem kan seconden lang in stand blijven en hoe het wordt
veroorzaakt is onduidelijk. Bolbliksems plegen voor te komen bij zware
onweerscomplexen. Aan de andere kant, de kans op een dergelijke bliksem is 'per
ontlading' klein, dus in een zware bui is die kans' gewoon' wat groter. Dus ook
een minder zwaar complex kan wellicht een bolbliksem produceren.
Geluid
Een beetje bliksem zorgt voor veel lawaai. De enorme plotselinge verhitting van
de lucht doet deze uiteenzetten, er ontstaat een 'drukgolf' , dat horen wij als
de donder. Raar is dat er zoveel soorten geluid zijn. Onweer ver weg is
natuurlijk dof en 'traag', een zeer nabij onweer is scherp en soms zelfs
angstaanjagend. Maar vele bliksems produceren een apart geluid (zoals de
parelsnoerbliksem) We weten niet precies wat het betekend, maar de volgende
beschrijvingen zijn treffend:
Knallend / Scheurend / Als bakstenen die op elkaar slaan /
Krakend / Rommelend / Knetterend
© Koen De Vuyst